Zó voelt het dus.

Het is járen geleden dat ik 'besloot' geen boeken meer te lezen of films te gaan kijken over 'de oorlog'. Ik had er m'n buik van vol. Een overdosis helden en heldhaftigheid was me opgebroken. Op de een of andere manier werd het allemaal ongeloofwaardig.

Voor mijn gevoel klopte het allemaal niet. De verhaallijnen zullen vast ergens een kern van waarheid hebben (gehad). Waar ik niet uit kwam, is het beeld van de samenleving in die periode. Dat is decor, dat snap ik. Maar waar was eigenlijk de aandacht, als thema voor een speelfilm, voor dat leven? Nederland, zo lijkt het, zat vol met verzetstrijders en moedige mensen.

Ik geloof er geen barst van.

Natuurlijk zullen er Duitse militairen in het straatbeeld zijn geweest. Hoeveel zou het straatbeeld zijn afgeweken? Zou in 95% van de tijd en voor 95% van de mensen de wereld haast onveranderd hebben geleken? Met zonnige en regenachtige dagen, bomen en planten die in de lente uitlopen, de herfst die storm brengt en kortere dagen?

Dat was een bezetting. Da's wel een heel heftige. Zeker de interventies zullen indrukwekkend zijn geweest. De arrestaties, de verdwijningen, de aanslagen, de razzia's, de ge- en verboden. En toch blijft me de vraag bezighouden in hoeveel Nederlandse straten eigenlijk niet veel gebeurd is in die periode.

Hoe ziet het dagelijks leven er uit? Persoonlijk is dat de vraag die míj boeit. Dat je voor een landschap staat, geschilderd tijdens de Kleine IJstijd, en je je afvraagt hoe dat die dagen voelde. Hoe kóud was het? Die schaatsende mensen: wat deden en dachten ze? Hoe was het leven in een middeleeuwse stad? Ik schreef er al eerder over. Echt heel mooi zijn De Gekaapte Brieven. Ik vind het zo gaaf dat je een beeld krijgt van het alledaagse in een bepaalde periode.

Eigenlijk zou je het ook eens moeten doen; liefst bij ons in Leiden. Zoek een stukje stad wat nog 'ongerept' is. De kans is heel groot dat het misschien maar tien meter zijn. Zoek een plek waar je niet de hedendaagse samenleving ziet. Stop dan. Kijk héél aandachtig om je heen, vooral ook naar boven. Probeer je nu eens voor te stellen dat hier, op deze plek, heel lang geleden óoḱ mensen keken naar wat jij nu ziet. Wat deden ze? Hoe zagen zij het?

Dat fascineert me (het alledaagse vandaag de dag ook, hoor).

In Den Haag liep ik pas geleden een smal straatje uit toen ik het ineens realiseerde. Ik lóóp nu in een historische periode. Dat heeft geen bal met dat straatje te maken. Wat ik me realiseerde is dat de geschiedenisboekjes over een paar jaar gewag zullen maken van een forse wereldcrisis als gevolg van het annexeren van de Krim. Met een beetje pech gaat het ook nog eens verder dan 'een crisis'.

Zo voelt het dus. Wellicht.

Den Haag bleef Den Haag. Het lentelicht het lentelicht. De trein naar Leiden de trein naar Leiden (maar: op tijd!). Kortom, niks veranderd. De dreiging en de crisis waren nergens tastbaar. Ze zijn, voor ons!, virtueel; nieuwsberichten in krant en op tv. Een wereldwijde dreiging zoals de Cubacrisis (Varkensbaai, schepen met raketten, atoombomaanvalsdreiging), leerden wij, hield de wereld in zijn greep. De Koude Oorlog met z'n Wapenwedloop ook.

Het zijn geen oorlogen in jóuw vaderland. Maar toch: een historische periode - 'waar was jij, toen ...'- en je merkt het niet.

Microscopisch kleine baantjes

Het is een advertentietekst geweest, die aan de datumstempel te zien, ergens rond 5 november van het afgelopen jaar in de dagbladen stond.



De aantekening die erbij staat, is niet meer dan de koptitel: microscopisch kleine baantjes.

Dat is precies wat bij mij werd opgeroepen. Postbezorger is een baantje dat je niet kunt zien als een volwaardige baan waarvan je kunt leven. Nee, hij wordt zo slecht betaald dat er andere banen nodig zijn om een acceptabel inkomen te krijgen.

Maar dat je dan als bedrijf ongelooflijk domme grapjes maakt óver die aanvulling, kan er bij mij niet in. Da's geen lolligheid meer. Da's zelf aantonen hoe a-sociaal je als werkgever bent: je betaalt te weinig en je waardeert je medewerkers ook nog 's als niet serieus te nemen door ze op één lijn te plaatsen met fictieve sprookjes- en vertelselbaantjes als 'schoenvuller' of 'kerstboomoptuiger'.

Maar goed, over PostNL hoef je niemand meer iets wijs te maken. De post wordt met de dag slechter en minder bezorgd. Het personeel wordt niet laag betaald, maar uitgebuit. Van de nationale trots PTT is niets, maar dan ook helemaal niets meer over.

De zalvende woorden van de dames en heren politici zijn inmiddels ranzig geworden. Nederland zou niet de weg inslaan die leidt tot verslechtering van de infrastructuur. De broekriem moest worden aangetrokken en het zou voor iedereen een stukje minder worden. Maar "na het zuur komt het zoet" zo sprak de christen-democraat Balkenende.

Als je maar lang genoeg wacht, is dat nog waar ook. Dat je daarbij wel de vraag zou moeten stellen wíe dan wel dat zoet gaan krijgen, is ook waar.

Want Nederland is definitief weg van de positie als Verstandig Land met Echt Sociale Voorzieningen. In minder dan vijf jaar hebben CDA, VVD en PvdA die onherstelbaar afgebroken. De vazallen D66, SGP en CU stonden erbij.

Het is een voldongen feit.

De afbraak is te ver om te worden gecorrigeerd. Eerlijk is eerlijk: er zitten ook goede kanten aan. Het opvallendst is echter dat de stapeling van negatieve effecten niet willekeurig is. Vooral de lage en midden-inkomens krijgen klap op klap.

Met name de structuurveranderingen zijn verontrustend. Zorg? Het is nú zo dat je die moet kunnen betalen. Dat aanvullende verzekeringen afnemen, is geen bewijs voor zakelijk handelen. Het is ook en vooral een noodzaak voor velen. In de Verenigde Staten zijn ze juist op de terugweg van die situatie omdat onverzekerdheid een gróót probleem is.

Werk? Dat gaat flexibel worden. Leuk voor mensen met vrije beroepen, die zich vroeger als free lancer verhuurden. Het is een eufemisme voor een garantie op een onzeker, stressvol, ongezond bestaan voor de ondersten in de pikorde die arbeidsmarkt heet. En, inderdaad, dat heeft gevolgen voor de zorg die je nodig hebt. Raad eens wie de beperktste toegang heeft.

Onderwijs? Stokpaard van de vijfde colonne van de VVD, D66 dat zich op de borst slaat voor zijn pleidooi voor meer ruimte voor onderwijs. Jammer dat dat zelden over het lagere beroepsonderwijs gaat, anders dan als rituele tegenhanger voor pleidooien voor prestatie-onderwijs, "verlaten van 'de zesjescultuur'" of excellerende universiteiten.

Zou Castells toch gelijk krijgen? Dat er een klasse onstaat van nuttelozen, mensen die ook nergens mee worden geholpen en eigenlijk alleen maar ballast zijn.

De Gekaapte Brieven

Laat ik beginnen met de suggestie er vooral zélf eens te gaan kijken; de website Gekaapte Brieven. Hij is er al een jaartje. Een artikel in de De Volkskrant herinnerde me er aan.

Steeds vaker worden archieven digitaal ontsloten. Dat is heel mooi. Maar zoals ik een paar weken geleden een Leids historicus zei: "Ik kan die handschriften niet ontcijferen" (waarop hij beweerde dat dat écht niet zo moeilijk is). Daardoor sta ik naar oude handschriften te kijken als zijnde kunstige kunst. De kalligrafie. De kleuren. De afbeeldingen. Maar de inhoud?!

Gekaapte Brieven is om twee redenen de moeite waard. De belangrijkste: de brieven zijn 'vertaald'. Niet in modern Nederlands, maar in leesbare karakters. De andere reden is dat de brieven niet allemaal officiële documenten zijn. Het zijn huis-, tuin- en keukenbrieven. De communicatie zoals wij die nu via telefoon en computers laten lopen, maar dan de post-Middeleeuwse: de brief, per schip in dit geval. Schepen die slachtoffer werden van Engelse piraten, waardoor we anno 2013 de brieven nog kunnen inzien. En een beeld krijgen van het dagelijks leven.

Dat is wat de brieven ook niet-deskundigen als ik onthullen: het leven van gewone mensen, hun denken en hun zorgen. Als je er een beetje grasduint, wordt niet alleen de geschiedenis levend(er). Ook parallellen met vandaag de dag springen in het oog.

Internet maakt kopen op afstand mogelijk, grote afstand (wij zijn bijvoorbeeld bezig een smartphone direct uit China te kopen). Voor velen roept dat vragen met betrekking tot betrouwbaarheid op. Je betaalt, maar kríjg je ook je bestelling? Vertrouwen, dus. De Trusted Third Party (PayPal in ons geval) is dan handig en werkt goed.

In de zeventiende eeuw was dat anders, zoals onderstaande brief laat zien. De essentie is nog steeds hetzelfde: "ik stuurde je iets, maar jij reageert niet. Wat is er mis?". Onzekerheid. Maar dan in de zeventiende/achttiende eeuw. 'Gelijk oversteken' past ons toch meer dan we wellicht denken. Is de conclusie gerechtvaardigd dat goedgelovigen en kwaadwillenden van alle tijden zijn? En dat dús zoiets als het Internet, met al z'n technische mogelijkheden, dat niet gaat uitbannen?




Zoekend naar de oudste brief, stuitte ik daarna op deze.



Om de snelheid in het lezen te houden, lees ik ze diagonaal en 'slordig'. Da's nog best lastig, want zoals je zag ontbreekt er nogal wat aan interpunctie. Ik moet toch 's uitzoeken wanneer de leestekens hun intrede deden.

Niet de precieze tekst is van belang, maar de verhaallijn. Otto Hinlopen schrijft eind 1672 aan zijn broer: over de belastingdruk(!), over de naderende oorlog. Hij heeft het over de "desolate aanblik" van de omgeving van Hoorn, "net als bij Delft en Leiden".

Ik moest het van heel diep opgraven: 1672 was het Rampjaar. Herkenbaar? Dit citaat uit Wikipedia?

Het rampjaar duurde ongeveer 17 maanden volgens Margaretha Turnor. Banken, scholen, winkels, rechtbanken en schouwburgen werden gesloten. Kunsthandelaren en -schilders gingen failliet aan de gevolgen van een heftige crisis. Volgens een beroemd Nederlands gezegde was het volk destijds redeloos, het land reddeloos en de regering radeloos.