Zijn we sociaal? Of egoïstisch?

De meeste mensen vinden het verdraaid lastig dat wij mensen niet logisch zijn. We zijn in staat volslagen - of is het: ogenschijnlijk volslagen - tegengesteld te redeneren of handelen. We neigen ertoe het een óf het ander als verklaring te gebruiken en dat dan 'logischerwijs' aan te houden.

Waarom we die neiging hebben, weet ik na 58 jaar nog steeds niet.

Mij is het nog steeds een raadsel waarom we zo denken. Wat ik weet, is dat mensen al eeuwenlang bezig zijn met de vraag naar de ware aard van de mens. Zijn we nu sociale wezens of egoïstische? Grote denkers - en dat waren echt hele grote denkers vergeleken met 'onze' grote denkers - in de oudheid zijn daar al mee bezig. Maar waarom eigenlijk?!

Laat ik me daar maar even niet over buigen.

We zullen inmiddels toch minstens zijn gaan twíjfelen aan dat digitale zwartwit denken?! Dat meer kennis over menselijk gedrag niet per sé betekent dat het daarmee makkelijker (te begrijpen) wordt: het zij zo. Mensen zijn zo heerlijk onvoorspelbaar. Tot grote treurnis van economen, helderzienden, beleidsmakers en trendwatchers; die zitten er daardoor keer op keer naast.

Nu schijnt er een nieuw boek te zijn verschenen dat mooi aansluit bij ons goed-fout denken. In de New York Times webeditie stond een recensie van Social, geschreven door Matthew Lieberman. Die is voor mij reden het boek op het lijstje Boeken Die Ik Ooit Nog Eens Moet Lezen ga zetten.

Eigenlijk vooral vanwege van die ogenschijnlijke open deuren als dat "negeren ervaren wordt als pijn". Lieberman schrijft dat dat aantoonbaar is met MRIscans. Ongeacht de discussie over de bewijskracht en interpretatie van die scans; het idee dat 'sociale pijn' net zo pijnlijk wordt ervaren als fysieke pijn, lijkt me in hoge mate in overeenstemming met onze eigen ervaringen.

Liefdesverdriet, pesten, rouwverwerking, hatelijkheid: ze komen net zo aan als een rechtse hoek. Complimenten en lach werken uit als een stevige knuffel. Lieberman komt op basis daarvan tot de conclusie dat mensen toch echt sociale wezens zijn, die zich inleven in anderen en daar op reageren.

Het interessantste citaat daarover, via Zite, is dit:




Even nog een keer lezen en laten doordringen?!

Au. Dat doet pijn.

Niet om 't een of ander, maar soms lijkt het wel of we met z'n allen stomweg langs elkaar heen leven. Empathie, het je in (de situatie van) de ander verplaatsen, is echt niet iets wat we allemaal kunnen. Dat hoeft ook helemaal geen probleem te zijn, mits je even stil staat bij wat je acties tot effect hebben. Compassie heet dat.

Het mogelijk gladste ijs is dat van de grap.

On principe moet je over alles grappen kunnen maken. Daarop bestaat wel een uitzondering: de begrapte moet zich kunnen verweren. Anders wordt het bespotten. Nee, sterker: het wordt pesten. Da's een glijdende schaal, ik weet 't. En je glijdt er zó van af.

Een goede manier om het verkeerd te doen, is lollig te zijn over een ander vanuit jouw perspectief. Je kent ze vast als 'de slimmerik' die rollend van de lach iets lolligs weet te vertellen 'wat die stommerd niet begrijpt'. Even incorrect maar duidelijk: het voor lul zetten van een zwakbegaafde.

Bij kinderen ligt dat anders dan bij volwassenen. Waar volwassenen er onmiddellijk vileine opzet in zien, kunnen kinderen zich hardvochtig uiten in het kader van hun verkenning en kadrering van de wereld. Het 'wij' en 'zij' ontstaat niet zonder slag, stoot of pijn. Maar bij volwassenen hoort dat duidelijk te zijn. Volwassenen kennen de scheidslijn. Meestal.

Soms is het leuk om er overheen te stappen. Maar wel in de juiste richting. Zo kan het grappig zijn om de koning met een haags volksaccent en logica te laten praten (alhoewel het haags niet bepaald overtuigend haags ís). De groteskheid maakt het absurde duidelijk en meteen ook de grap. Té dicht bij de werkelijkheid zou afbreuk doen aan het lolligheidsniveau. Met wat slechte wil worden persiflages dan regelrechte oplichting.

Hoe je, denk ik, het fout kunt doen, staat hieronder.


Ik weet niet hoe het met jullie krantenbezorgers zit. Maar sinds een paar jaar is dat geen scholierenbijbaantje meer. Hier in Leiden worden de krantenwijken gelopen door volwassen mannen... en een enkele scholier. Overigens domineert hier ook nog eens een bepaalde bevolkingsgroep. Of dat gepaard gaat met 'glazenwasserswijk-praktijken'? Ik weet 't niet, maar 't zou me niet verbazen.

Kijk. Da's dus het probleem. Deze tekstschrijver, dit advertentiebureau en deze kranten raken mensen die léven van dit werk op een onaangename manier; door net te doen alsof het primair mensen zijn die bezig zijn met 'conditie bijhouden', met iets recreatiefs.

Het is godverdomme wérk, zwaar werk.