Onze behoefte aan kristallen bollen

Waarzegsters, mag ik hopen, beschouw je als kermisvermaak. De horoscoop en de tarot zijn van min of meer van hetzelfde laken een pak: vrij algemene waarheden. In het negatieve geval is het geldklopperij via dure belnummers. Toekomst voorspellen is een onzekere bizniz.

Opvattingen spelen daarin een belangrijke rol. De toekomst, dat wat komen gaat, kun je zien als een door een hogere macht bepaald doel. De predestinatieleer is daarvan een uiting. Mijn overtuiging is een heel andere. Onze toekomst wordt bepaald door een oneindig aantal factoren en is niet voorspelbaar omdat teveel factoren een rol spelen.

Daar kunnen veel mensen zich niet bij neerleggen. We lossen toch ieder probleem op? Tot en met de zeespiegelstijging als gevolg van ons eigen knutselen aan het aards ecosysteem. Zeker de westerse wereld lijdt collectief aan overmoed en onderschatting van chaos.

Betekent dat dat je niets kunt doen om je toekomst te beïnvloeden? Nee. Daarvoor hebben we geschiedenis. Uit de geschiedenis kunnen we leren wat in het verleden niet en wat wel werkte. Uit de talloze oplossingsrichtingen valt een deel af of lijkt een deel veelbelovend. Maar als het zo is dat toeval zo belangrijk is, dan neemt het aantal oplossingen niet af: dat blijft te groot (oneindig).

Ik geloof dus bar weinig van toekomstvoorspellingen als het gaat om toekomsten met oneindig veel richtingen. Dat zíjn alle toekomsten waarin menselijk gedrag een rol speelt. Mijn keuzes zijn van beperkte invloed. Als ik in mijn tuin alle paardebloemen kwijt wil, maar de buren kweken ze, dan kan ik uitsteken wat ik wel: het is hopeloos.

We kunnen het niet eens berekenen, zoals we resultante, de invloed, van natuurkundige krachten wel kunnen berekenen. dat vereist dat we die kennen. Maar van ons sociale gedrag snappen we pas een fractie.

En toch barst het van de seculiere presdestinatie-gelovigen en kaartlezers. Dat zullen ze zelf in alle toonaarden ontkennen, maar wie denkt te kunnen aangeven waarheen deze samenlevingen zich ontwikkelen die móet uitgaan van een bekend doel.

Vooral onder mensen die zich bezig houden met technologische ontwikkeling lijken er veel te horen tot die crypto-gelovigen. Geloof in het vermogen tot oplossingen bieden van de technologie, maar vooral ook een geloof in voorspelbaarheid. Maatschappij 1.0, 2.0, 3.0 en zelfs 4.0. worden geschetst. Omdat dat niet als Jules Verne's werken als science fiction wordt gebracht, moet het wel zijn gebaseerd op ofwel zeer geheime kennis of op een kenbare toekomst, de pre-destinatie.

Voorspellen door je te baseren op het verleden, is gevaarlijk. Er is geen enkele reden aan te nemen dat de gschiedenis, die áchteruitkijkend een logische lijn lijkt te volgen, ook die richting zal blijven volgen. Het menselijk vermogen te voorspellen wordt grandioos overschat. Alleen al de talrijke industriële rampen van de afgelopen decennia tonen dat aan. In al die gevallen wáren er rampenscenario's voorzien; maar juist déze niet.

Zijn die excercities dus zinloos? Maar natuurlijk niet. Ze proberen een aantal mogelijke toekomsten in beeld te brengen. Dat er nog heel veel meer andere scenario's mogelijk zijn, dien je echter niet uit het oog te verliezen. Het is ons mensen nog nooit gelukt de toekomst te voorspellen op basis van het verleden.

De enige die dat wel konden, bleken schrijvers. Die 'fantaseerden' (vaak op basis van heel fundamentele menselijke driften). Dát is toekomst: fantaseren wat zou kúnnen.

Help toeval een handje

Eigenlijk zóu ik moeten zoeken naar de ontkrachting. Maar het toeval wil dat ik vandaag wel heel mooie voorbeelden hoorde van de rol van toeval. Toevallig. Dus.

Eigenlijk is het woord toeval niet precies genoeg. Maar het is wel het woord wat het best associeert met wat in chaostheorie wordt bedoeld: het onvoorziene, het onverwachte. Die vlinderslag met een orkaan als gevolg is het bekendste voorbeeld. Het is een wiskundige manier om dynamische systemen te beschrijven (en te onderzoeken).

Toeval is een belangrijke factor in ons sociale leven. Het is zeker niet zo dat we alles onder controle hebben of kunnen plannen. Da's voor mij een uitgangspunt.

In het verleden kwam ik er al vaker mee in aanraking. OL2000 - het oer-overheidsproject om eenloketontwikkelingen aan te jagen, zonder veel succes - dacht bijvoorbeeld met blauwdrukachtige handboeken richtlijnen te kunnen geven hoe dat allemaal dan te doen. Maar de realiteit was dat de succesvolle lokale projecten die waren waarin de chemie goed was. Dat was en is niet na te bootsen. Zeker de chemie tussen mensen is essentieel.

Precies datzelfde hoorde ik de afgelopen weken in Leiden. In het stadsbestuur, zo vertelden stadsbestuurders me, is het niet zo dat iedereen vriendjes is met elkaar. "Gezamenlijk op vakantie gaan we niet", legde iemand uit. Maar er was wel begrip voor elkaar en er was oprechte onderlinge beleefdheid. Sommigen zouden dat wellicht respect noemen. Hoe je het beestje ook noemt; chemie tussen partijen betekent elkaar in z'n waarde laten zonder klef te worden of elkaar dood te meppen.

In Leiden krijgt een opleiding het voor elkaar miljoenen bij elkaar te harken voor een uitbreiding. De opleiding is zo populair, bij studenten en bij werkgevers, dat die uitbreiding is gerechtvaardigd. Maar hoe financier je dat?

De overheid draagt een steen bij. Maar toeval wil dat bestuursleden van twee belangrijke spelers les krijgen van dezelfde muzieklerares. Via haar komt het contact tot stand. De directeur komt in contact met een belangrijke intermediair - een tweedekamerlid - ...... via z'n huisarts, die beide als patiënt heeft.

Toeval kun je wel een handje helpen.

Statistisch gezien, neemt de kans op relevante contacten toe als het totaal aantal contacten toeneemt. Veel mensen kennen, helpt. Netwerken helpt (mits je in staat bent overzicht te houden over al die mensen die je 'kent'). Wat ook een optie is: het netwerk kleiner maken en zorgen dat alle relevantie daarbinnen komt te vallen. Het old boys network-idee.

Maar voor veruit de meeste mensen: toeval. Dan is het weer wel raadzaam je ook eens te interesseren voor al die anderen. Want, tja, als je met niemand praat, ga je ook nooit weten wie voor jou wellicht interessant is.