Een man zonder eigenschappen

Komt de titel van deze blogpost je bekend voor? Dat is heel goed mogelijk, want het is een variatie op Musils De Man Zonder Eigenschappen.

Die roman is zo'n roman waarvan je denkt 'die móet ik lezen' - zeker ook omdat dat bijdraagt aan een intellectueel imago. Ik kwam nooit tot het eind. Sterker, ik denk dat ik niet heel veel verder dan de eerste honderd pagina's kwam. In deel drie. Dat was zo'n dertig jaar geleden.

Een collega bij het Sociologisch Instituut, waar ik toen werkte, promoveerde en kreeg het boek kado. De titel intrigeerde me. Hij is imiddels al weer jaren hoogleraar en ik las het boek nooit uit. Maar de titel bleef zeuren.

Sinds een week of twee ben ik, weer, van plan zeker het eerste deel te gaan lezen. De reden daarvoor is een gesprek met iemand over de vraag wíe ik ben. Altijd leuk om over jezelf na te denken.

In dat gesprek heb ik mezelf omschreven als iemand die met veel gemak zijn rol als een mantel kan afleggen. Het kost me weinig moeite me in verschillende omgevingen te bewegen, zolang ik daar ook kennis/informatie kan opdoen. Vooral sociale (omgangs)vormen zijn boeiend. Of ik nu als chauffeur optreed, als docent, als blogger of als verslaggever; dát is de rol die ik dan heb.

Het is bijvoorbeeld leerzaam te weten dat de samenleving mensen vooral beoordeeld op hun beroep(sstatus) en helemaal níet op de wijsheid van hun gedachten. Dat wist je al. Maar je ervaarde het nooit.

Maar goed. Dat afleggen van die mantels, dat in zeker opzicht als een toneelspeler een rol aanmeten, is wat Musil ook beschrijft. Vandaar de gedachte dat ik zijn meesterwerk toch eigenlijk eens écht moet lezen. Of het ervan komt?!

Die vaardigheid jezelf uit te vlakken, onzichtbaar(der) te maken, op te gaan in je omgeving, is wat ik, jattend, maar 'zonder eigenschappen' noem. Het is een eigenschap waarvan ik denk dat-i waardevol is, maar die te weinig wordt herkend en gewaardeerd.

In de sociale wetenschappen bestaat de methode van de participerende observatie. Je bent deel van het te onderzoeken verschijnsel, maar houdt wél je onderzoeksdoel primair. Da's dus nét anders. In de journalistiek kan het ook. Walraff is daar hét voorbeeld van. Hij nam de identitéit aan van de mensen die hij wilden beschrijven, tot en met uiterlijk, woonsituatie en dagelijks leven.

Het standpunt dat Musil uiteindelijk in zijn roman uitwerkt is dat het maatschappelijk handelen het 'ik' uitholt en uiteindelijk wegvaagt. Het leidt tot allerlei eigenschappen die de mens wegdrijven van wie hij werkelijk is. Een mens doet er daarom het beste aan afstand te nemen van het maatschappelijk handelen en te leven als een 'man zonder eigenschappen'.

Ik trek zijn werk en betekenis dan wel uit z'n verband, maar de digitale wereld biedt ons wél de mogelijkheid te leven 'zonder eigenschappen' zoals Musil bedoelde.

Dat alleen al is reden genoeg om de 500 pagina's toch maar eens te proberen te verteren.

Verdwenen in de massa's

Het zijn griezelige tijden voor ons individuen. We zijn gekend. We zijn bespied en bekeken. Als we niet opletten, zijn binnen afzienbare tijd onze gedachten bekend. Kortom, we gaan naar een situatie waarin anderen onszelf beter kennen dan wij zelf.

Een draconisch spookbeeld.

Het heeft iets bedreigends omdat het wáár is dat er voldoende kennis in zit om ons in kaart te brengen. Big data. Het spook dat rondwaart over de wereld. Een rupsje-nooit-genoeg als het gaat over 'gegevens'. Er valt niet aan te ontkomen dat over jou en mij heel interessante conclusies zijn te trekken op basis van het combineren van afzonderlijke gegevensbanken.

En toch is het onzin.

Big data is een soort hoax. Niet dat het een echt broodje-aapverhaal is. Maar er zit wel enorm veel fantasie, veel projectie en veel overschatting aan vast. Precies zoals een broodje-aapverhaal een reële griezelsensatie versterkt; het 'het zal je maar gebeuren, zeg'-gevoel.

Uit alle data die beschikbaar is, ben ik te destilleren. En vast ook nog geloofwaardig en accuraat. Jij ook. En zowat willekeurig ieder ander ook. Dus wat is er dan zo broodje-aap?

Het feit dat je de naald in de hooiberg niet zult vinden. Het is statistisch onjuist, maar wel realistisch: nóóit zult vinden (anders dan bij toeval).

De miljarden die zijn gestoken in data crushers zijn weggegooid geld, tenzij je vindt dat het uitzoeken hoe dit te doen die investeringen waard zijn. Als de drijfveer primair academische interesse is, prima. Maar de verkoopargumenten zijn heel andere: 'met behulp van de nieuwe algoritmes kunnen we onheil voorkomen, doordat we terroristen en ander tuig in beeld krijgen'.

Iets vinden, is ongelooflijk lastig. Iets vinden waarvan je niet weet hoe het er uit ziet of wat het is, is zo goed als ondoenlijk. Wat wél goed kan, is iets terugzoeken. Maar dan weet je wat je zoekt, na afloop van een aanslag bijvoorbeeld. Dan blijken inderdaad alle gegevens over de daders al in je bezit te zijn. Dan blijkt er (ineens?!) in de hooiberg een duidelijke route te zien naar de dader(s). Maar dat lukt pas als je wéét wie of wat je zoekt.

Daarom is big data onzin.

Natuurlijk is het handig om patronen te herkennen. Maar dat doet statistiek al honderden jaren, zij het langzamer en met kleinere datasets. Maar jij en ik zijn niet te vinden.

Om een individu te vinden, zul je precies dáár moeten beginnen: bij dat individu. Alleen dan kun je een spoor (terug) volgen. Wat dat betreft, zal het belang van goede informatieverzamelaars, bekend als bijvoorbeeld rechercheurs, alleen maar toenemen. Intelligence noemen de Amerikanen dat: spionnen, goede straatagenten, rechercheurs, ménsen die luisteren en op basis van díe informatie verder zoeken. Dán kan big data een handig instrument zijn.

Het is een ruwe, primitieve techniek waar we nu bang voor zijn. Mensen die met grof geweld op die enorme berg data af stormen in de hoop daaruit interessante conclusies te trekken. Nog nooit ís er iets uit geconcludeerd dat privacy-bedreigend is. Nog leuker: de keren dat big data een rol van betekenis speelden, waren het niet de data crushers die iets konden aanreiken. het waren veeleer 'sociale professionals' als journalisten of (sociale) wetenschappers.

Nee hoor, als je je in een berg hooi als hooi gedraagt, wordt het lastig je als speld te identificeren. Dat neemt niet weg dat je alert moet blijven op je eigen privacy. Maar of dat nu plots significant meer is dan voor de komst van de term big data?! Ook toen was het een kwestie van niet opvallen.

Kerstboom van de herinnering

Onze kerstboom is scheef en staat scheef. Hij helt toch wel 4-5 graden uit het lood. Maar als je er recht voor gaat zitten, ziet hij er kaarsrecht uit. Het rechtzetten gaat niet lukken; we probeerden 'm al in de uiterste stand van de houder te zetten. Maar dat hielp niet veel. De natuur laat zich niet goed rechtzetten en mijn timmermansoog is ook nooit wat geweest.

<a href="http://medunkt2011.files.wordpress.com/2012/12/20121221-195702.jpg"><img src="http://medunkt2011.files.wordpress.com/2012/12/20121221-195702.jpg" alt="20121221-195702.jpg" class="alignnone size-full" /></a>

We kopen gewoontegetrouw een doodlevende boom; al tijden geleden omgezaagd op een kweekperceel vol met kerstbomen. Zakelijk gezien zouden we een plastieken boom moeten kopen. Dan ben je niet alleen op den duur goedkoper uit, maar je weet ieder jaar wat je te wachten staat. In elk geval een réchte imitatie. En ook vaak zo heerlijk symmetrisch. Jaloersmakend.

Maar da's dus net de lol. Ieder jaar weer is het raak. We gaan met z'n tweeën, drieën of vieren 'een boom uitzoeken'. Dát is het moment waarop de lol begint. Dan komen de herinneringen aan eerdere jaren en expedities. Staand voor de stapels kerstbomen wordt dat sterker. "Nee, man, een boom van 3 meter past niet in de huiskamer" "Ben je blind? Die is hartstikke kaal aan deze kant" "Ja, hoor, als we deze afzagen blijft er bijna niets van over" "Hoezo, te duur?" "Als we deze laten frezen, past-i echt wel in de houder"

<a href="http://medunkt2011.files.wordpress.com/2012/12/20121221-195713.jpg"><img src="http://medunkt2011.files.wordpress.com/2012/12/20121221-195713.jpg" alt="20121221-195713.jpg" class="alignnone size-full" /></a>

En zo trekken de mannen van het gezelschap, met handschoenen aan, boom na boom uit de stapel om te laten keuren en om harsvlekken op te lopen. Maar je vindt er altijd eentje. Na een laatste rondje - "ligt er echt geen mooiere?" - sjouw je die naar de inpakker-frezer. Want dat is wél veranderd. De boom is geen dennenboom meer, maar een Nordmanspar. En de stam zagen we niet zelf meer op maat; dat wordt gefreesd. Da's vooruitgang.

Zo'n €50 lichter wordt de boom dan vorstelijk in de auto geperst, waarna de passagiers eromheen worden geschikt, deels gebogen ín de boom. Gelukkig is het maar 10 minuten rijden naar huis. Onderweg nemen de gesprekken alweer voorschotjes: "ik hoop dat-i niet te breed is. Te hoog is-t-i in elk geval al" "Hmmm..Eigenlijk wel veel geld, €50. Na kerst in de uitverkoop toch naar een kunstboom gaan kijken?" Niet dat we dat ooit hebben gedaan, terwijl we het wel al jaren zeggen.

<a href="http://medunkt2011.files.wordpress.com/2012/12/20121221-195725.jpg"><img src="http://medunkt2011.files.wordpress.com/2012/12/20121221-195725.jpg" alt="20121221-195725.jpg" class="alignnone size-full" /></a>

Na een nachtje buiten 'uitzakken van de takken' - god weet waarom, want ik zie het verschil haast nooit - komt de boom naar binnen. Ook dat is zo'n moment: veel gesjachrijn "kijk toch uit met die top" en gestress om de boom in z'n houder te krijgen. En dit jaar dus de verloren strijd om 'm netjes rechtop te zetten. Dat lukt bijna nooit, maar dit jaar is het wel een Toren van Pisa-effect.

Aan versieringen in de boom ontbreekt het ons niet. Ballen in soorten en maten. Motorisch voortgedreven draaidingetjes. Zilveren vogeltjes met witte pauwestaarten. Enorme papiermaché hoofden en ballen. Een parachute. Een vliegtuigen, mét geluid. Glazen druppels, kerstboompjes, ballen en klokjes. Glinsterende slingers, altijd te kort en te dun. Lampjes. Die nooit goed over de boom zijn te verspreiden. De discussie over wel of geen piek (geen, dit jaar). En ten slotte het in de boom spuiten van een beetje sneeuw. "Jezus, pap, da's veel te veel sneeuw. De hele boom is wit" Ook dat is dit jaar geen probleem: de spuitbus bleek al halfleeg.

En dan staat-i weer voor een week of drie: de kerstboom vol herinneringen.

Want dat is nu precies waarom we zo'n boom hebben en geen kunstboom met esthetisch verantwoorde versiering: samen de boom halen en opzetten, is een toppunt in ons gezinsleven. En de versieringen vertegenwoordigen allemaal iets: van de bal die we kochten toen zoon#1 werd geboren tot de versiering die zoon#2 zo mooi vind. Van het ritueel om de draaiende kerstbal ergens op te hangen waar-i ook kán draaien tot het kiezen wat wel en wat niet dit jaar in de boom komt. Iedere handeling is er een van herinneringen. Tot en met de 15cm hoge plastic sneeuwpop voor de deur; die kan zingen, maar zijn mond werd jaren geleden al na 5 minuten gesnoerd en hij, zonder batterijen, gedegradeerd tot mogelijk decorstukje. Dit jaar voor het eerst.

<a href="http://medunkt2011.files.wordpress.com/2012/12/20121221-195744.jpg"><img src="http://medunkt2011.files.wordpress.com/2012/12/20121221-195744.jpg" alt="20121221-195744.jpg" class="alignnone size-full" /></a>

Dan zit je naar zo'n boom te kijken. En denk je: dat is toch wel weer jammer van al die efficiënte aanpakken. Van kunstvormen die nooit meer spannend zijn, maar ook van foto's die lekker handig digitaal zijn opgeslagen. Dat is zo. Maar ze zijn daardoor ook weer onbereikbaarder geworden. Niet dat je iedere dag in een fotoalbum bladert, maar de computer waarop je werkt en speelt is ook het apparaat waarop ergens de foto's staan. Maar je ziet ze niet. Herinneringen moet je oproepen, bijvoorbeeld door iets vast te pakken en in de handen rond te draaien. Da's digitaal lastig.

Ach, ieder voordeel heb z'n nadeel zullen we maar denken. Voorlopig ga ik tot ongeveer 7 januari van de kerstboom genieten. Tenzij hij eerder omkukelt...