De essentie van informatieoorlog

Ondanks dat ik wist dat er een wezenlijk verschil is tussen een afbeelding en zijn origineel, was ik diep onder de indruk van dat verschil. De reden is eigenlijk heel eenvoudig. Ik zag een schilderij. Een schilderij dat, in woorden beschreven, een blauw vlak is. Hoe moeilijk kan dat zijn?

Dit is het:

"Untitled blue monochrome2". Licentie Public domain via Wikimedia Commons.

In het Stedelijk Museum in Amsterdam een ander blauw doek van dezelfde kunstenaar: L’accord bleu van Yves Klein.

Het is alweer meer dan een jaar geleden dat ik het doek zag en werd verpletterd. Niks blauw vlak. Ja, het is een blauw vlak, maar het lijkt te leven! Het is het beroemde ultramarijnpigment van Klein: International Klein Blue. In feite doen afbeeldingen beide werken he-le-maal geen recht. Kunstkenner ben ik niet. Mijn oordeel is voor honderd procent gebaseerd op míjn ervaring, míjn gevoel. Mijn vooroordeel was dat zo'n eenvoudig blauw vlak toch niet echt moeilijk moest zijn weer te geven op, bijvoorbeeld, een computerscherm. Inmiddels weet ik dat dat dus níet (altijd) kan en dat een origineel onkopieerbaar uniek kan zijn.

Zulke ervaringen heb je wel meer. Dat je een origineel ziet, of hoort, en dat je denkt: 'Dat líjkt niet op de kopie!'. Nog afgezien van de omkering - de kopie lijkt niet op het origineel - is het wel een vaststelling waarvan je je kunt afvragen tot waar die geldt. Kopieën, van kunst, muziek, literatuur, teksten, analoge bronnen: daarvan weten we allemaal wel dat die inferieur zijn. Bij digitale originelen is dat al veel onduidelijker. Sterker, de veronderstelling dat digitale bronnen oneindig gekopieerd kunnen worden zonder kwaliteitsverlies is waar. Of ze ook met dezelfde kwaliteit overal getóónd kunnen worden, is een andere vraag. Op een waardeloze monitor zal zelfs het allerscherpste fotobestand er erbarmelijk uitzien, ondanks de identieke code.

Maar voor dat doek van Klein staand, bekroop me weer de gedachte: er is een onderscheid tussen de twee werelden die we 'de echte' en 'de digitale' noemen. Dat schilderij was niet in al z'n facetten te reproduceren. Je kunt er wel een indruk van krijgen, een impressie. Maar dat essentiële effect, dat overdonderend blauw, dat kunnen we niet overbrengen.

Een Belg, ene Magritte - ben ik groot fan van - wees daar al op: het bedrieglijke van waarneming en interpretatie, van onze gedachten. We denken (te) snel te weten wat we zien, horen, voelen of ruiken. En dat is de 'echte wereld'.

De vraag is of we in 'de digitale wereld' diezelfde misleiding niet ook ontmoeten, maar dan nog sterker. Want niet alleen misleidt onze geest ons, maar mogelijk ook de schepper van de digitale werkelijkheid. Da's niet per sé een zorgwekkend idee. Het is wel iets waar we alert op moeten zijn: er is geen ijkpunt voor waarheid in 'het digitale'. Je bent aan jezelf overgeleverd, je eigen gezond verstand en kennis.

Dan zit je ineens van een blauw vlak middenin de essentie van een informatieoorlog, de zoveelste.

Een deprimerende Untouchables

Op Tweede Paasdag was Untouchables op televisie. Een enorme hit is die film geweest. Ik heb 'm indertijd ook gezien in de bioscoop en vond 'm, samengevat, goed. Nu was-i er dus weer. En tot mijn ontsteltenis activeerde-i ook heel veel herinneringen. Herinneringen aan emoties die ik liever kwijt dan rijk ben.

Toen ik Untouchables in de mooiste bioscoop van Leiden en verre omstreken zag, zat ik in een dip, zeer eufemistisch gezegd. Niets was goed en niets zou ooit weer goed kómen. Ik vind mijn toestand van toen nog steeds pre-depressief, maar de artsen verschillen daarover met mij van mij. Het wás er gewoon eentje, zij het niet in de zwaarste categorie.

Mijn eega sleurde me mee, wijs als zij is. Want het was de eerste keer in weken dat ik ergens om kon lachen en af en toe m'n gedachten lekker kwijt was. En dat in een periode waarin ik verbannen naar de woonkamer voor het doorkomen van de dag niet eens in de verste verte de aandrang voelde muziek op te zetten.

Ik kan het je niet uitleggen hoe dat voelt. Het is/lijkt een ongrijpbare emotie die je als een vloedgolf overweldigt. Eigenlijk ben je je er op het moment suprême niet eens van bewust dát je je zo voelt. Altijd, vroeger en in de toekomst, was het toch zo? Het is in elk geval geen prettige ervaring. Radeloosheid, rédeloosheid, doodswensen, drogredeneringen, eindeloos malen; het hoort er allemaal bij. Het enig positieve is dat je er enorm van afvalt. "Ja, dat piekeren vreet energie. Dat bewijst dit wel", zo benaderde m'n huisarts indertijd de zaak. Een man waaraan ik overigens veel heb gehad. "Benader de situatie eens van dag tot dag. Kijk er eens naar alsof je vroegtijdig bent gepensioneerd en allerlei kansen krijgt."

In die tijd zag ik in een donkere zaal Les Untouchables dus.

Ik kan me herinneren dat ik het eerste kwartier, zo ongeveer, me helemaal niet prettig vond bij de film. Met name de schets van het leven van de hoofdpersoon in de banlieu van Parijs deed pijn, veel pijn. Zoals het hoort bij mijn geestestoestand toen betrok ik álles op mezelf. Dus ook de ellende van het leven van een uitkering in Parijs, met een 'moeder' en een schare broertjes en zusjes. Vooral de overzichtsbeelden van de naargeestige flatwijken - een fractie in de film - waren verpletterend.

Van de film kan ik me nog herinneren dat het me moeite kostte geconcentreerd te blijven kijken. Maar dus óók dat er een lach moet zijn geweest. Vraag me echter niet op welk moment.

Dan komt de film op televisie.

"Die moet je kijken", vertel je iedereen die het je vraagt of-t-i goed is. En, uiteraard, kijk je dan zelf ook. Alleen want verder is die avond niemand thuis.

Die komt dus knalhard binnen. Wéér. Precies dezelfde emotie maakt-i los als de camera de flats met hun naargeestig karakter toont. Maar nu komt de lach niet.

Het laat je nadenken over waarneming en beleving daarvan. Hoe groot de invloed ís. Ik kan me goed herinneren dat onze eerste zoon werd geboren en ik van het ene moment op het andere met een héél ander gevoel naar documentaires op televisie keek waarin jonge kinderen slachtoffer waren. Pas in de loop van heel veel jaren veranderde die emoties weer iets.

Het stikt momenteel van de verhalen over depressiviteit en meer. Daaraan wil ik niets toevoegen. Maar wat ik wel aan jou wil geven, is dat allerlei gebeurtenissen emoties kunnen oproepen die je vooraf niet of nooit voorzag en die ingrijpend effect hebben op je beleving en waarneming. En denk niet dat die gebeurtenis heftig moet zijn. Een simpele woordenwisseling tussen weggebruikers of een denigrerende opmerking van je baas doen het al, zij het met een veel kortdurend effect. Hoop ik.